45140 – آناتومی بدن – دست

45140 – آناتومی بدن – دست

دست انسان یکی از پیچیده‌ترین و شگفت‌انگیزترین ساختارهای بدن است که نقش اساسی در انجام فعالیت‌های روزمره، از کارهای ظریف مانند نوشتن تا کارهای سنگین مانند بلند کردن اشیا، دارد. دست از نظر آناتومی شامل استخوان‌ها، مفاصل، عضلات، تاندون‌ها، رباط‌ها، اعصاب و عروق خونی است. در این پاسخ، به طور جامع و مفصل به آناتومی دست انسان، از استخوان‌ها تا بافت‌های نرم و عملکرد آن‌ها می‌پردازیم.

تقسیم‌بندی کلی آناتومی دست

دست انسان از نظر آناتومی به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود:

1. مچ دست (Wrist): شامل استخوان‌های کارپال و مفصل مچ.
2. کف دست (Palm): شامل استخوان‌های متاکارپال و بافت‌های نرم.
3. انگشتان (Fingers): شامل استخوان‌های فالانکس و مفاصل مرتبط.

دست شامل 27 استخوان، چندین مفصل، و تعداد زیادی عضله، تاندون و رباط است که در هماهنگی کامل عمل می‌کنند.

1. استخوان‌های دست (Bones of the Hand)

دست از 27 استخوان تشکیل شده است که به سه گروه تقسیم می‌شوند:

الف) استخوان‌های کارپال (Carpal Bones) – 8 استخوان

این استخوان‌ها در مچ دست قرار دارند و در دو ردیف (پروکسیمال و دیستال) چیده شده‌اند:

• ردیف پروکسیمال (نزدیک به ساعد):
  • استخوان اسکافوئید (Scaphoid): بزرگ‌ترین استخوان این ردیف، در سمت شست.
  • استخوان لونیت (Lunate): در مرکز.
  • استخوان تری‌کوتروم (Triquetrum): در سمت انگشت کوچک.
  • استخوان پیزی‌فرم (Pisiform): کوچک‌ترین استخوان، روی تری‌کوتروم قرار دارد.
• ردیف دیستال (نزدیک به کف دست):
  • استخوان تراپزیوم (Trapezium): در سمت شست.
  • استخوان تراپزوئید (Trapezoid): کنار تراپزیوم.
  • استخوان کاپیتیت (Capitate): بزرگ‌ترین استخوان کارپال، در مرکز.
  • استخوان همیتیت (Hamate): در سمت انگشت کوچک، دارای زائده قلاب‌مانند (Hook of Hamate).

ب) استخوان‌های متاکارپال (Metacarpal Bones) – 5 استخوان

این استخوان‌ها در کف دست قرار دارند و شماره‌گذاری آن‌ها از 1 (شست) تا 5 (انگشت کوچک) است. هر استخوان متاکارپال شامل یک سر (Head)، تنه (Shaft) و پایه (Base) است. سر این استخوان‌ها با فالانکس‌ها مفصل می‌شود و پایه آن‌ها به استخوان‌های کارپال متصل است.

ج) استخوان‌های فالانکس (Phalanges) – 14 استخوان

هر دست شامل 5 انگشت است که هر انگشت (به جز شست) از 3 استخوان تشکیل شده است:

• فالانکس پروکسیمال (Proximal Phalanx): نزدیک‌ترین به متاکارپال.
• فالانکس میانی (Middle Phalanx): در وسط انگشت.
• فالانکس دیستال (Distal Phalanx): در نوک انگشت.
• انگشت شست (Thumb) تنها 2 فالانکس (پروکسیمال و دیستال) دارد.

2. مفاصل دست (Joints of the Hand)

دست شامل مفاصل متعددی است که امکان حرکت و انعطاف‌پذیری را فراهم می‌کنند. مهم‌ترین مفاصل عبارت‌اند از:

• مفصل رادیوکارپال (Radiocarpal Joint): مفصل مچ دست بین استخوان رادیوس (Radius) ساعد و استخوان‌های کارپال (اسکافوئید و لونیت). این مفصل حرکات خم شدن (Flexion)، باز شدن (Extension)، انحراف شعاعی (Radial Deviation) و انحراف اولنار (Ulnar Deviation) را ممکن می‌سازد.
• مفاصل اینترکارپال (Intercarpal Joints): بین استخوان‌های کارپال، که حرکات محدود لغزشی را فراهم می‌کنند.
• مفاصل کارپومتاکارپال (Carpometacarpal Joints): بین استخوان‌های کارپال و متاکارپال. مفصل کارپومتاکارپال شست (بین تراپزیوم و متاکارپال اول) بسیار متحرک است و حرکات opposition (قرار گرفتن شست مقابل سایر انگشتان) را ممکن می‌سازد.
• مفاصل متاکارپوفالانژی (Metacarpophalangeal Joints – MCP): بین متاکارپال‌ها و فالانکس‌های پروکسیمال، که حرکات خم شدن، باز شدن، دور شدن (Abduction) و نزدیک شدن (Adduction) انگشتان را فراهم می‌کنند.
• مفاصل بین‌فالانژی (Interphalangeal Joints – IP): بین فالانکس‌ها، شامل مفاصل پروکسیمال (PIP) و دیستال (DIP)، که فقط حرکات خم شدن و باز شدن را ممکن می‌سازند.

3. عضلات دست (Muscles of the Hand)

عضلات دست به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

الف) عضلات داخلی (Intrinsic Muscles):

این عضلات در داخل دست قرار دارند و مسئول حرکات ظریف انگشتان هستند. به سه گروه تقسیم می‌شوند:

• عضلات تنار (Thenar Muscles): در پایه شست، مسئول حرکات شست. شامل:
  • عضله ابداکتور پولیسیس برویس (Abductor Pollicis Brevis)
  • عضله فلکسور پولیسیس برویس (Flexor Pollicis Brevis)
  • عضله اوپوننس پولیسیس (Opponens Pollicis)
• عضلات هیپوتنار (Hypothenar Muscles): در پایه انگشت کوچک. شامل:
  • عضله ابداکتور دیژتی مینیمی (Abductor Digiti Minimi)
  • عضله فلکسور دیژتی مینیمی برویس (Flexor Digiti Minimi Brevis)
  • عضله اوپوننس دیژتی مینیمی (Opponens Digiti Minimi)
• عضلات میانی (Intermediate Muscles): در کف دست، مسئول حرکات انگشتان. شامل:
  • عضلات لومبریکال (Lumbricals): خم شدن مفاصل MCP و باز شدن مفاصل IP.
  • عضلات اینتروسئوس (Interossei): شامل اینتروسئوس پشتی (Dorsal Interossei) برای دور شدن انگشتان و اینتروسئوس کف‌دستی (Palmar Interossei) برای نزدیک شدن انگشتان.

ب) عضلات خارجی (Extrinsic Muscles):

این عضلات در ساعد قرار دارند، اما تاندون‌های آن‌ها به دست متصل است و حرکات بزرگ‌تر را کنترل می‌کنند. شامل:

• عضلات خم‌کننده (Flexors): مانند فلکسور دیژیتوروم سوپرفیشیالیس (Flexor Digitorum Superficialis) و فلکسور دیژیتوروم پروفوندوس (Flexor Digitorum Profundus) که انگشتان را خم می‌کنند.
• عضلات بازکننده (Extensors): مانند اکستنسور دیژیتوروم (Extensor Digitorum) که انگشتان را باز می‌کنند.
• عضله فلکسور پولیسیس لونگوس (Flexor Pollicis Longus): شست را خم می‌کند.
• عضله اکستنسور پولیسیس لونگوس (Extensor Pollicis Longus): شست را باز می‌کند.

4. تاندون‌ها و رباط‌های دست (Tendons and Ligaments)

• تاندون‌ها (Tendons): بافت‌های همبند محکمی که عضلات را به استخوان‌ها متصل می‌کنند. تاندون‌های خم‌کننده و بازکننده از ساعد به انگشتان امتداد دارند.
  • تاندون‌های خم‌کننده: در کف دست قرار دارند و توسط غلاف‌های سینوویال (Synovial Sheaths) محافظت می‌شوند تا حرکت روان داشته باشند.
  • تاندون‌های بازکننده: در پشت دست قرار دارند و توسط رتیناکولوم اکستنسور (Extensor Retinaculum) در مچ دست ثابت می‌شوند.
• رباط‌ها (Ligaments): بافت‌های همبند محکمی که استخوان‌ها را به هم متصل کرده و پایداری مفاصل را تأمین می‌کنند. مهم‌ترین رباط‌ها شامل:
  • رباط‌های جانبی (Collateral Ligaments): در مفاصل MCP و IP برای جلوگیری از انحراف جانبی.
  • رباط کارپال عرضی (Transverse Carpal Ligament): در مچ دست، سقف تونل کارپال را تشکیل می‌دهد.

5. اعصاب دست (Nerves of the Hand)

اعصاب دست حس و حرکت را کنترل می‌کنند. اعصاب اصلی شامل:

• عصب مدیان (Median Nerve): حس بخش کف‌دستی شست، انگشت اشاره، انگشت میانی و نیمی از انگشت حلقه را تأمین می‌کند. همچنین به عضلات تنار عصب‌رسانی می‌کند. این عصب از تونل کارپال (Carpal Tunnel) عبور می‌کند و فشردگی آن باعث سندرم تونل کارپال می‌شود.
• عصب اولنار (Ulnar Nerve): حس نیمی از انگشت حلقه و انگشت کوچک را تأمین می‌کند و به عضلات هیپوتنار و اینتروسئوس عصب‌رسانی می‌کند.
• عصب رادیال (Radial Nerve): حس بخش پشتی دست (به‌ویژه پشت شست و انگشت اشاره) را تأمین می‌کند و به عضلات بازکننده عصب‌رسانی می‌کند.

6. عروق خونی دست (Blood Vessels of the Hand)

• شریان‌ها (Arteries):
  • شریان رادیال (Radial Artery): در سمت شست، به قوس کف‌دستی سطحی (Superficial Palmar Arch) کمک می‌کند.
  • شریان اولنار (Ulnar Artery): در سمت انگشت کوچک، به قوس کف‌دستی عمقی (Deep Palmar Arch) کمک می‌کند.
• وریدها (Veins):
  • وریدهای سطحی مانند ورید سفالیک (Cephalic Vein) در سمت شست و ورید بازلیک (Basilic Vein) در سمت انگشت کوچک.
  • وریدهای عمقی که همراه شریان‌ها هستند.
• قوس‌های کف‌دستی (Palmar Arches): خون‌رسانی انگشتان را تأمین می‌کنند.

7. پوست و بافت‌های نرم دست

• پوست (Skin): پوست کف دست ضخیم و مقاوم است و دارای خطوط و اثر انگشت برای چسبندگی است. پوست پشت دست نازک‌تر و انعطاف‌پذیرتر است.
• بافت چربی (Fat Pads): در کف دست برای محافظت و جذب ضربه وجود دارد.
• فاسیا (Fascia): لایه‌های بافت همبند که عضلات و ساختارهای دست را جدا و محافظت می‌کنند. فاسیای کف‌دستی (Palmar Fascia) ضخیم است و به پایداری کمک می‌کند.